Kentsel Dönüşüm Kimin İçin?

Kentsel dönüşüm uzun süredir parsel bazlı müdahalelerle, afet riskini azaltmaya yönelik teknik bir önlem ya da ekonomik canlanma için bir “can simidi” olarak ele alınıyor. Oysa bu yaklaşım, kentsel dönüşümün ne olduğu sorusunu fazlasıyla daraltıyor. Kent yalnızca binalardan ibaret değildir; hafıza, kültür, sosyal ilişkiler ve kamusal yaşamdan oluşan çok katmanlı bir bütündür.

Tarihsel olarak ilk yenileme hareketlerinin, “sefalet yuvaları” olarak tanımlanan slum alanlarının temizlenmesiyle başladığı biliniyor. Sanayi Devrimi’nin başladığı İngiltere’de, göçmen sanayi işçilerinin barındığı düşük standartlı ve yüksek yoğunluklu konut alanları halk sağlığı ve güvenliği açısından ciddi sorunlar yaratmıştı. Ancak aradan geçen zamana rağmen Türkiye’de kentsel dönüşüme bakışın hâlâ gelir düzeyi düşük mahalleleri tasfiye etmeye odaklı olması, bu tarihsel derslerin yeterince içselleştirilmediğini gösteriyor.

Sulukule ve Tarlabaşı: Yeniden Canlanma Söylemi, Yerinden Etme Gerçeği

Sulukule ve Tarlabaşı, teoride “yeniden canlanma” amacıyla kurgulanan dönüşüm alanlarıydı. Ancak yaya hareketliliğini artıran kamusal alan düzenlemeleri, sokak iyileştirmeleri ve en önemlisi soylulaştırmayı sınırlayan mekanizmalar bu projelerin merkezine yerleştirilmedi. Bu nedenle, tarihi ve kültürel derinliği bu kadar güçlü alanlarda gerçek bir başarıdan söz etmek zor.

5366 sayılı yasa, tarihi yapıların büyük ölçüde korunarak yerinde güçlendirilmesini ve hak sahiplerine yerinde dönüşüm garantisi verilmesini öngörüyordu. Uygulamada ise katılımcı mekanizmalardan yoksun, çok geniş mimari müdahale yetkileri tanıyan bir çerçeveye dönüştü. Yeniden canlandırma ve restorasyon yerine rekonstrüksiyon, yani tarihsel dokunun taklidi standart bir yöntem haline geldi. Yatırım geldi; fakat sosyo-kültürel canlanma sağlanamadı, mahalle kültürü ortadan kalktı.

Tarlabaşı’nda sosyal konut zorunluluğu getirilmedi, katılımcı süreç işletilmedi. Gönüllü ya da gönülsüz biçimde Roman ve doğu kökenli nüfus bölgeden uzaklaştırıldı. Acele kamulaştırmalarla kentsel bellek silinmeye çalışıldı; ortaya çıkan şey restorasyon değil, tarihi imitasyonlu yeni binalar oldu.

Sulukule’de ise “yerinde yaşam hakkı” korunmadı. Roman halk mahalle dışına itildi, taşınan aileler geri dönemedi. Üst gelir grubuna yönelik Osmanlı tipi replika villalar sosyal ayrışmayı derinleştirdi. UNESCO ve akademik çevrelerce bu süreç açık biçimde kültürel soykırım olarak tanımlandı. Roman kültürüne ait müzik evleri, avlular ve gündelik yaşam mekânları yok edildi; sosyal hafıza silindi.

Fikirtepe: Planlama Olmadan Dönüşüm Olmaz

Fikirtepe örneği, planlama disiplini ve kamu-özel koordinasyonu olmadan yürütülen dönüşümlerin nasıl bir kaosa dönüştüğünü gösterdi. Altyapı sonradan planlandı; bu durum dünya kentsel dönüşüm standartlarına açıkça ters. Emsal artışı tek çözüm olarak görüldü, dikey yapılaşma teşvik edildi. Kamu, arsa sahipleri ile müteahhitler arasında düzenleyici bir rol üstlenmedi; süreç pazarlığa dönüştü. Sonuçta yarım kalan projeler, çantacı aracıların ortaya çıktığı bir belirsizlik ortamı oluştu.

Dünyadan Üç Farklı Ders: King’s Cross, Docklands ve Rio

Londra’daki King’s Cross dönüşümü, kentsel dönüşümün yatırım çekebileceğini ama bunu yaparken soylulaştırmayı sınırlayabileceğini gösteren dengeli bir örnek sundu. Proje karma kullanım üzerine kuruldu; ofis, konut, ticaret, kültür ve eğitim alanları birlikte planlandı. En kritik karar ise konutların yaklaşık %44’ünün orta ve düşük gelir gruplarına yönelik uygun fiyatlı/sosyal konut olarak ayrılmasıydı. Bu kota, bölgenin tamamen üst gelir grubuna teslim edilmesini engelledi. Güvenlik, kapalı devre sistemlerle değil; aktif sokaklar, yaya yoğunluğu ve güçlü kamusal alanlarla sağlandı.

Docklands dönüşümü ise sosyal uzlaşıya dayanmıyordu; ancak kamu-özel işbirliği açısından son derece güçlü bir modeldi. Thatcher hükümeti net bir tercih yaptı: Önce altyapı, sonra yatırım. Ulaşım ve teknik altyapı özel sektör gelmeden tamamlandı. Kararlar merkezi hükümete bağlı LDDC (London Docklands Development Corporation) aracılığıyla tek elden alındı. Sonuç çarpıcıydı: Kamunun altyapıya harcadığı her 1 pound, yaklaşık 10 pound özel yatırımı bölgeye çekti. Docklands adil değildi, katılımcı hiç değildi; ama altyapı önceden gelirse sermayenin gecikmediğini açık biçimde gösterdi.

Rio de Janeiro’daki Favela-Bairro programı ise bunun tam karşı ucunda duruyor. Burada büyük yatırımlar değil, küçük ama etkili altyapılar ön plandaydı. Merdivenler, teleferikler, yaya yolları ve aydınlatmalar favelaları kentin parçası haline getirdi. Süreç katılımcıydı; insanlar yerinden edilmedi, sosyal bağlar korundu. Büyük sermaye gelmedi belki ama yaşam kalitesi yükseldi, kentsel eşitsizlik azaldı. Rio modeli, kentsel dönüşümün yalnızca ekonomik değil, toplumsal bir iyileşme aracı olabileceğini gösterdi.

Sonuç

Kentsel dönüşüm yalnızca barınma üretmek değildir. İyi hazırlanmış bir master plan, kamunun regülatör rolü, altyapının özel sektör yatırımlarından önce hayata geçirilmesi ve sosyal konut-sosyal donatı kotalarıyla desteklenen bir yaklaşım; yaşam kalitesini artırır, işsizliği azaltır, suç oranlarını düşürür ve sosyal dışlanmayı minimize eder.

Dünyadaki örnekler açıkça şunu söylüyor:
İnsan odaklı, altyapı öncelikli, bütüncül ve uzun vadeli vizyon olmadan kentsel dönüşüm olmaz.
Kentsel dönüşümü yalnızca deprem riski, barınma ihtiyacı ya da rant eksenine sıkıştırmak ise kentleri iyileştirmez; toplumsal kutuplaşmayı derinleştirir.

Kaan Nuhoğlu

İNDER Yönetim Kurulu Üyesi

Nuhoğlu Proje Kurucusu